Odpady

Wprowadzenie

W ramach realizacji założeń idei zrównoważonego rozwoju i wytycznych Agendy 21 nadzwyczaj istotne jest zrozumienie zależności rozwoju gospodarczego i zmian, jakie człowiek wprowadza w środowisku. Zmian nie zawsze korzystnych - szczególnie w dłuższym aspekcie czasowym.
W wyniku działania człowieka wycięto 2/3 lasów na ziemi, wyginęło ok. 1000 gatunków zwierząt, a kolejne tyle znajduje się na liście zagrożonych. Zniszczono 500 mln. ha pól uprawnych, zatruto ponad 15% wód powierzchownych i nagromadzono w środowisku wiele substancji szkodliwych dla organizmów, nie wyłączając człowieka (źródło: http:// rpace.sciąga.pl/6398.html).
Ogromne znaczenie tych zmian docenili uczestnicy Światowego Szczytu na rzecz Zrównoważonego Rozwoju w Johannesburgu we wrześniu 2002 r. Potwierdzono wówczas rangę edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju świata i zalecono rozpatrzenie możliwości wprowadzenia "Dekady Edukacji..." 20 grudnia 2002 r. Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło na zasadzie konsensusu rezolucję ustanawiającą Dekadę Edukacji na temat Zrównoważonego Rozwoju 2005-2014
Podczas Dekady wspierane będą dążenia promujące zrównoważony rozwój społeczny, gospodarczy i ekologiczny. Jest to również okazja do dokonywania postępu w zakresie rozwoju człowieka, jako kluczowego czynnika przemian oraz do poprawy jakości kształcenia. Jednym z najistotniejszych problemów - związanym ze społecznym i gospodarczym rozwojem każdego państwa są ODPADY, czyli materiały i substancje stałe i ciekłe (z wyjątkiem ścieków), powstałe wskutek działalności człowieka. W zapisach Agendy 21 rozdziały 19-22 w bloku II poświęcone są: BEZPIECZNEMU DLA ŚRODOWISKA POSTĘPOWANIU i GOSPODARCE ODPADAMI i ŚRODKAMI TOKSYCZNYMI. Wzrost poziomu życia obywateli, rozwój przemysłu, urbanizacja - czyli rozwój miast, wiążą się nieuchronnie z produkcją "śmieci". Śmieci są "od zawsze" związane z człowiekiem, ale poważnym problemem stały się w XX w. Początkowo były to wyłącznie odpady organiczne, które z czasem rozkładały się - zgodnie z prawami rządzącymi przyrodą, tyle tylko, że zazwyczaj było ich znacznie więcej, niż w naturalnym środowisku. Z czasem, wraz z rozwojem nauki i technologii, człowiek zaczął produkować substancje nie występujące w naturze, z którymi przyroda nie potrafi sobie poradzić (np. tworzywa sztuczne, freony) i których wpływu na środowisko tak naprawdę jeszcze nie znamy, ponieważ są zbyt "młode" i nie zawsze możemy przewidzieć co będzie się z nimi działo za kilkanaście lub kilkaset lat - czy ulegną rozkładowi, czy nie i jakie będą tego efekty. Wszystkie odpady produkowane przez cywilizację dzieli się na:
  • komunalne-powstające w gospodarstwach domowych,
  • przemysłowe - produkowane przez kolejne gałęzie przemysłu.
Obliczono, że na jednego człowieka na świecie przypada co najmniej tona odpadów, z czego zaledwie 14% to odpady komunalne, a 86% - przemysłowe. Głównymi "producentami" odpadów są: górnictwo, energetyka, hutnictwo oraz przemysły elektromaszynowy i chemiczny.
Na przeciętnego człowieka przypada rocznie szacunkowo:
- 80 kg odpadów organicznych z gospodarstw domowych,
- 47 kg papieru,
- 20 kg szkła,
- 9 kg metali,
- 2 m3 śmieci.
Większość odpadów wymaga miejsca pod ich składowanie - obszary zajmowane przez wysypiska zajmują coraz więcej cennych terenów i są najczęściej źródłem wielu zagrożeń dla środowiska i źródłem mało przyjemnych zapachów. W wielu krajach świata, w tym w krajach Unii Europejskiej, istnieją specjalne przepisy dotyczące sposobów składowania oraz utylizacji - czyli przetwarzania i unieszkodliwiania odpadów. Prawidłowo zorganizowane składowiska odpadów powinny posiadać odpowiednie zabezpieczenia chroniące wody gruntowe i powierzchniowe przed zatruciem, ułożony drenaż przechwytujący odcieki z odpadów i wodę wsiąkającą w wysypisko po opadach atmosferycznych, ujęcia odprowadzające biogaz, a także stałą kontrolę wpływu na środowisko (monitoring).
Mapa: Odpady komunalne
(źródło: Elektroniczny Atlas Środowiska Polski - GRID-Warszawa, IV.5.)
Mapa: Odpady wytworzone z wyłączeniem odpadów komunalnych
(źródło: Elektroniczny Atlas Środowiska Polski - GRID-Warszawa, IV.5.1)
Mapa: Składowanie odpadów.
(źródło: Elektroniczny Atlas Środowiska Polski - GRID-Warszawa, IV.5.2)
Niestety, bardzo często śmieci - nawet przemysłowe, są wyrzucane w lasach, rowach przy drogach, nad brzegami zbiorników wodnych na tak zwanych "dzikich" wysypiskach, których nikt nie kontroluje i w związku z tym są bardzo niebezpieczne. Szacuje się, że 99% wysypisk w Polsce to wysypiska "dzikie". Większość - nawet legalnych wysypisk jest nieodpowiednio zabezpieczona, często są również źle zlokalizowane. W czasie ulewnych deszczy odcieki z wysypisk zanieczyszczają gleby i wody gruntowe, które przesiąkając dalej zatruwają studnie i inne ujęcia wody. Tymi szkodliwymi substancjami są głównie chlorki, azot, węgiel organiczny, siarczany i siarczki, sód, potas, fosforany, oraz związki żelaza i manganu.
Mapa: Źródła zanieczyszczeń wody
(źródło: Elektroniczny Atlas Środowiska Polski - GRID-Warszawa, IV.3.1)
Czasem śmieci są spalane (w spalarniach lub nielegalnie). Podczas spalania śmieci powstają takie szkodliwe gazy jak: dwutlenek węgla, amoniak, siarkowodór i metan, który często ulega samozapaleniu.
Wpływ zanieczyszczenia powietrza - schemat .
Na śmietniskach jest również wiele bakterii chorobotwórczych roznoszonych przez ptaki i ssaki żerujące na wysypiskach. Bakterie te mogą być wypłukiwane przez wodę deszczową i wraz z odciekami przenoszone dalej. Ze względu na możliwość i czas rozkładu w środowisku odpady dzieli się na 2 grupy:
  • rozkładające się biologicznie:
Odpady rozkładające się biologicznie (np. resztki żywności, osady ściekowe) mogą być przetwarzane na biogaz wykorzystywany w energetyce lub kompostowane na nawóz dla roślin ozdobnych i przemysłowych lub prasowane na kostki i stosowane jako opał. Gazy powstające podczas rozkładu substancji organicznych zanieczyszczają atmosferę i są jedną z przyczyn kwaśnych deszczy i efektu cieplarnianego .
  • nie ulegające rozkładowi biologicznemu (często bardzo długo rozkładające się chemicznie).
Do grupy tej należą odpady radioaktywne, metale (aluminium, zawarte w odpadach przemysłowych: rtęć, cynk, ołów, zawarte w farbach, lakierach i środkach ochrony roślin: arsen, rtęć, kadm), żużle, popioły, pyły z kominów i hałd, kwasy i zasady, odcieki z wysypisk przemysłowych. Bardzo trudno i długo rozkładają się tworzywa sztuczne ("plastiki") oraz papier. Niebezpieczne są odpady z przemysłu chemicznego, z produkcji leków, ze szpitali, środki ochrony roślin (herbicydy i pestycydy), odpady radioaktywne i wiele innych. Odpady niebezpieczne powinny być składowane na specjalnych, zabezpieczonych przed przenikaniem na sąsiednie tereny składowiskach, które podlegają stałej kontroli.
Poważnym problemem dla środowiska są odpady w postaci pyłów. Zapylenie, którego źródłem jest działalność człowieka kumuluje się głównie w rejonach przemysłowych i w okolicach dużych ośrodków miejskich. Zapylenie powstaje w wyniku porywania cząsteczek pyłu przez wiatr z powierzchni terenu oraz z kominów. Największym źródłem pyłu są cementownie, kopalnie, huty, elektrownie i ciepłownie, zakłady gipsowe, wielkie budownictwo, fabryki materiałów ściernych, środki transportu. Pyły powstają również na terenach uprawnych. Najczęściej pośród szkodliwych składników pyłu występuje dwutlenek krzemu (SiO2). W skład pyłu mogą wchodzić również takie szkodliwe dla człowieka substancje jak: ołów, cynk, arsen oraz ich związki, azbest oraz cząsteczki nawozów sztucznych i środków ochrony roślin.
Źródła odpadów przemysłowych
są bardzo różnorodne. Dane statystyczne podają, że na składowiskach i hałdach przemysłowych w Polsce jest umieszczone ok. 2 mld ton odpadów. Odpady przemysłowe stanowią 90% wszystkich odpadów w kraju. Są to odpady o najróżnorodniejszej strukturze i możliwości ich wykorzystania. Poczynając od odpadów kopalnianych - poprzez hałdy boksytów (rudy aluminium), gipsów, osadów pogalwanicznych z przemysłu elektromaszynowego - do odpadów żużli, zaolejonej ziemi, azbestu, a kończąc na mogielnikach zawierających herbicydy i pestycydy, czyli środki ochrony roślin w rolnictwie. Uważa się, że co roku wytwarzanie jest nowe 120 mln ton odpadów. Dane te mogą być mylące, ponieważ większość z tych odpadów nie będzie się nadawać ani do wykorzystania ani do unieszkodliwienia. Faktyczna ilość odpadów, które mogą podlegać unieszkodliwianiu może być ostrożnie szacowana na 150 tysięcy ton rocznie, ale z obserwacji wynika, że w chwili obecnej ujawniona ilość odpadów wynosi około połowę tej wartości. Ocenia się, że rocznie na jednego mieszkańca Polski przypada 500 kg pyłów.
Rynek odpadów w Polsce
Wszystkie odpady stanowią niebezpieczeństwo dla środowiska i należy ograniczać ich ilość zarówno w gospodarstwach domowych, jak i w przemyśle, lub w jak najszerszym zakresie stosować selekcję odpadów oraz recykling, czyli przetworzenie tzw. surowców wtórnych na substancje użyteczne. Do recyklingu nadają się: papier, szkło, metale, tworzywa sztuczne. Popioły z elektrowni i żużle mogą być wykorzystane do produkcji cementu lub materiałów budowlanych - głównie do budowy dróg. Część śmieci można w specjalnych spalarniach przetwarzać na energię, ale najczęściej wymaga to odpowiednich – bezpiecznych technologii i dużych środków finansowych.
W Polsce wykorzystuje się ponownie tylko około 50% odpadów przemysłowych.
Zrozumienie, że odpady produkowane przez człowieka działają niekorzystnie,a często toksycznie na środowisko nie tylko w miejscu, gdzie są składowane,jest nadzwyczaj istotne dla całego świata i dlatego na całym świecie należy dążyć do zmniejszenia ilości odpadów , aby zapobiec dewastacji wszystkich elementów środowiska i bardzo istotne są w tej dziedzinie wszystkie działania w ramach Dekady Edukacji na rzecz Zrównoważonego Rozwoju.
Autor: Maryla Gwizdała-Czekałowska




 




© 2019 UNEP/GRID Warszawa